پدیده های آسمان شهریور ۱۳۸۸

روز تاریخ ساعت

شنبه ۰۷/۶ .... ۰۵:۲۵ مقارنه مریخ و خوشه باز m۳۵ با جدایی ۸/۰ درجه

دوشنبه ۰۹/۶ .....۱۵:۳۴ ماه در اوج مداری با فاصله۴۰۵۲۸۶ هزار کیلومتر از زمین

سه شنبه ۱۰/۶....۰۵:۳۰ اوج بارش شهابی آلفا - ارابه ران

چهارشنبه ۱۱/۶....۰۴:۱۲ مقارنه زهره و خوشه باز کندوی عسل( m۴۴)

" "..... ۲۲:۴۰ مقارنه ماه و مشتری با جدایی ۲/۲ درجه

جمعه ۱۳/۶ ...۱۹:۳۸ همخطی حلقه های زحل

" " ...۱۹:۳۳ ماه کامل

نوشته شده توسط خشایار معروفی در 11:16 بعد از ظهر

بهتر است این سوال را اینگونه تغییر دهیم که:بزرگترین ستاره ای که ما در کیهان میشناسیم کدام است؟

قبل از اینکه مستقیما به سراغ جواب این سوال برویم بهتر است نگاهی به خورشید خودمان بیندازیم . خورشید، این ستاره نام آشنای منظومه ما با قطری در حدود 1.4 میلیون کیلومتر (870،000 مایل) دارای ابعاد بسیارعظیمی است که حتی تصور آن هم به سختی امکان پذیراست.این ستاره 99% از کل ماده موجود در منظومه شمسی ما را به خود اختصاص داده است و میتوان یک میلیون سیاره زمین را به راحتی درون آن جای داد.

ادامه مطلب

نوشته شده توسط خشایار معروفی در 12:56 بعد از ظهر

پس از اتمام موفقیت آمیز پروژه باغ وحش کهکشانی 1 ، این بار در سطح بالا و مطلوب تری پروژه باغ وحش کهکشانی 2 در راستای دسته بندی یافته های جدید بدست افراد عادی جامعه فعالیت خود را آغاز نمود . انتخاب و دسته بندی کهکشان ها این بار بسیار جالب تر و برانگیزنده تر است . سایت پروژه از همه کاربران عمومی خود تنها این سوال را می کند که آیا کهکشان بیضوی است یا حلقوی ؟! و به کدام راه دوران کرده است . باغ وحش کهکشانی 2 به این ترتیب لیستی بالغ بر 250.000 از روشن ترین و بهترین کهکشان های عجیب و غیر عادی آسمان را فراهم می آورد .

در نتایج پایانی پروژه قبلی باغ وحش کهکشانی ، 182.383 کاربر در طبقه بندی 74.503.984 کهکشان ها همکاری کردند .

برای ورود به سایت پروژه باغ وحش کهکشانی 2 اينجا کلیک کنید .

منبع:پارس اسکای

نوشته شده توسط خشایار معروفی در 6:42 بعد از ظهر

حوالی ساعت 7 و 17 دقیقه صبح 30 جون 1908، مردی در محلی بنام واناوارا در سيبري مقابل اتاقک نگهبانی اش نشسته بود كه ناگهان در اثر یک انفجار مهیب نزديكش از صندلی اش به زمین افتاد و چنان حرارت شدیدی را حس کرد که انگار پیراهن اش آتش گرفته است.

ادامه مطلب

نوشته شده توسط خشایار معروفی در 5:10 بعد از ظهر

ستاره شناسان در روز 14 ادیبهشت ماه اعلام کردند که انفجاری را یافته اند که در طی آن یک ستاره نوترونی به یک ستاره کوارکی تبدیل شده است. این یافته خصوصیاتی دارد که ابرنواخترهای ابر تابناک SN2006gy ، SN2005gj و SN2005ap را تشریح می کند.

Denis Leahy و Rachid Ouyed ...

ادامه مطلب

نوشته شده توسط خشایار معروفی در 8:26 بعد از ظهر

مقارنه ماه با هر یک از سیارات برای رصدگران و عکاسان آسمان شب موقعیت بسیار مناسبی است. اما افراد مبتدی می‌توانند از این رویداد برای یافتن محل سیارات استفاده کنند. در دو صبحگاه روزهای چهارشنبه و پنج‌شنبه ۱۵ و ۱۶ اسفند‌ماه...

ادامه مطلب

نوشته شده توسط خشایار معروفی در 2:23 بعد از ظهر

هوای صاف در برخی از شهرها هدیه‌ای بود تا رصدگران بتوانند مشاهدات خود را از این پدیده جذاب ثبت نمایند. گرفت در ساعت 4:04 آغاز شد و از آن زمان تا هنگام غروب در عرض‌های مختلف انبوه نگاه ها به آسمان دوخته شده بود. در این گزارش حاصل نگاه‌ها را به تصویر می‌کشیم.

ادامه مطلب

نوشته شده توسط خشایار معروفی در 8:30 بعد از ظهر

ماه گرفتگی زمانی رخ میدهد که زمین سد راه نوری که از خورشید به ماه می تابد بشود. ماه گرفتگی ها با توجه به مکان قرار گیری ماه در سایه زمین میتواند ناقص یا جزیی – نیم سایه ای و کامل باشد.اطلاعات مربوط به ماه گرفتگی 5 شنبه 2 اسفند ماه را در این مقاله بخوانید.....

ادامه مطلب

نوشته شده توسط خشایار معروفی در 4:41 بعد از ظهر

بهمن و اسفند امسال بار ديگر گرفت‌هاي ماه و خورشيد ميزبان آسمان ما هستند. خود را براي رصد خسوف 2 اسفند‌ماه آماده كنيد. براي آگاهي رصدگران علاقه‌مند به رصد اين پديده‌هاي طبيعي، جداولي طراحي شده كه شما را در جريان گرفت‌ها تا سال 1400 قرار خواهد داد.

برای دیدن جدول اصلی در اینجا کلیک نمایید

نوشته شده توسط خشایار معروفی در 8:21 بعد از ظهر

هر ساله در بلندترین شب‌های سال، در دهه‌ي آخر آذر، آسمان میزبان شهاب‌های جوزایی است. شهاب‌های پرنوری که در دل هوای سرد زمستانی آتش بازی زیبایی راه می‌اندازند تا منجمان آماتور را به زیر سقف زیبای آسمان بکشانند و....

ادامه مطلب

نوشته شده توسط خشایار معروفی در 4:40 بعد از ظهر

بارش شهابي برساووشي يكي از معروفترين بارش هاي شهابي ساليانه است كه در2 2-21 مرداد به اوج فعاليت خود مي رسد. شايد به جرات بتوان گفت كه بارش شهابي برساووشي، يكي از شورانگيزترين فستيوالهاي ساليانه نجومي باشد كه در شب هاي گرم تابستان منجمان آماتور را گردهم مي آورد.

مقدمه

وقتي ذرات گرد وغباري كه در فضاي بين سيارات قرار دارند وارد جو زمين مي شوند در اثر سرعت بالا و اصطكاك شديد به وجود آمده مي سوزند و به صورت شهاب ديده مي شوند. در آسماني صاف و تاريك ممكن است در هر ساعت چند شهاب مشاهده كنيد كه در نقاط مختلف آسمان ظاهر و به سرعت محو مي شوند. اما در شبهاي خاصي از سال تعداد شهابها به يكباره زياد مي شود كه به اين پديده «بارش شهابي» گفته مي شود. بارش هاي شهابي در اثر ورود توده اي از ذرات به جو زمين به وجود مي آيند. اين ذرات با سرعت هاي زياد(چند ده كيلومتر در ثانيه) و تقريبا" به طور موازي وارد جو مي شوند. در نتيجه از ديد ناظر زميني به نظر مي آيد كه همه شهابها از يك نقطه آسمان خارج مي شوند كه به اين نقطه كانون بارش گفته مي شود. كانون بارش در هر صورت فلكي باشد، بارش شهابي به نام آن خوانده مي شود. منشاء بسياري از بارش هاي شهابي، دنباله دارها هستند. اين صخره هاي يخي با حركت خود ذرات ريزي به جا مي گذارند. با نزديك شدن دنباله دار به خورشيد تعداد ذرات به جا مانده افزايش مي يابد. بنابراين مدار دنباله دار مملو از ذراتي مي شود كه با همان سرعت دنباله دار و تقريبا" در همان مدار به دور خورشيد گردش مي كنند. به دليل حركت متناوب زمين به دور خورشيد ، سياره ما در زمان مشخصي از سال به نزديكي مدار دنباله دار مي رسد و با برخورد به اين ذرات بارش شهابي رخ مي دهد.

تاريخچه

بارش شهابي برساووشي يكي از معروفترين بارش هاي شهابي ساليانه است كه در2 2-21 مرداد به اوج فعاليت خود مي رسد. شايد به جرات بتوان گفت كه بارش شهابي برساووشي، يكي از شورانگيزترين فستيوالهاي ساليانه نجومي باشد كه در شب هاي گرم تابستان منجمان آماتور را گردهم مي آورد. نخستين گزارشات رصد اين بارش به بيش از 2000 سال پيش بر مي گردد كه در شرق دور(چين،ژاپن و ...) ثبت شده است. دنباله دار منشاء بارش برساووشي دنباله دار سويفت-تاتل است كه در سال 1862 توسط لوييس سويفت از نيويورك و هورس تاتل از رصدخانه هاروارد كشف شد. چند سال پس از كشف اين دنباله دار بود كه «شياپارلي» با كمك محاسباتش نشان داد كه دنباله دار سويفت-تاتل منشاء بارش شهابي است. اين اولين بار بود كه ارتباط بارش شهابي و دنباله دار به اثبات مي رسيد. افزايش فعاليت بارش برساووشي در سالهاي 63-1861 تاييد كننده اين مطلب بود. دوره تناوب دنباله دار سويفت-تاتل حدود 130 سال است و آخرين بار در اوايل ده 1990 به حضيض خود رسيد و در سالهاي 1992و 1991 سرعت ساعتي سمت الراسي(ZHR) آن به بيش از 200 رسيد. اما در سالهاي بعد بارش برساووشي به فعاليت معمول خود ادامه داد تا اينكه همانطور كه انتظار مي رفت در سال 2004 ZHR اين بارش به 200 رسيد. اما در سالهاي اخير بارش شهابي معمولي داشته است و بايد منتظر افزايش فعاليت آن در سال 2028 بمانيم.

امسال چه خبر؟

بارش شهابي برساووشي 27 تير هر سال همزمان با برخورد زمين با توده ذرات فعال مي شود و تعداد شهابهاي آن به تدريج افزايش مي يابد تا در حوالي 22 مرداد به اوج خود مي رسد. در اين هنگام زير آسمان تاريك مي توان شاهد 60-40 شهاب در ساعت بود.پس از آن تعداد شهابها به تدريج كاهش مي يابد تا اينكه در 3 شهريور با خروج زمين فعاليت آن به پايان مي رسد. امسال اوج بارش شهابي برساووشي صبح 22 مرداد اتفاق مي افتد. كانون بارش در ساعت 9 شب طلوع مي كند و تا صبح در بالاي افق قرار خواهد داشت. بنابراين پيشنهاد مي شود رصد اصلي را از شامگاه 21 مرداد تا صبح 22 مرداد انجام دهيد. امسال نور ماه هيچ مزاحمتي براي رصد نخواهد داشت و اگر مكان رصدتان تاريك و به دور از نور باشد، شاهد شهابهاي زيادي خواهيد بود.

رصد و ثبت بارش شهابي

اختر شناسان بارش های شهابی را با روش های مختلفی همچون رصد مرئی ، راديويی با تصويربرداری ويدئويی و حتی با تلسکوپ ( در برخی از بارش های کم شمار ) بررسی می کنند.

با اين روش ها ، تا کنون بيش از ۵۰ بارش شهابی بررسی شده است. يکی از رايج ترين و کم هزينه ترين روش ها، رصد مرئی است ، يعنی تماشای مستقيم شهاب ها که به يکی از علاقه مندی های اصلی منجمان آماتور امروز تبديل شده است. جدول ۱ ، مهم ترين بارش های شهابی سال را مشخص شده است. بررسی بارش های شهابی از اوايل قرن نوزدهم ميلادی و به ويژه پس از ظهور با شکوه بارش شهابی اسدی در سال ۱۸۳۳ ميلادی جنبه ی علمی به خود گرفت و در دو قرن گذشته نتايج رصد های آن در مجلات مختلفی به چاپ رسيده است. نخستين پرسش منجمان آماتور برای آغاز رصد بارش های شهابی اين است که چه چيز هايی را بايد رصد کنيم؟ چگونه رصد کنيم و رصد هايمان را ثبت کنيم ؟ پاسخ اين پرسش وابسته به هدف از رصد بارش شهابی است. گاهی رصدگر با وجود آنکه دلباخته ی زيبايی های آسمان شب است اما فقط به منظور تماشای اين پديده چشم به آسمان دوخته است . او از ديدن هر تير شهاب لذتی بی اندازه می برد . اما رصدگر ديگری قصد دارد در کنار اين شوق زيبا ، کار علمی انجام دهد . در اين حالت بايد در ثبت مواردی از بارش شهابی کوشش کند تا گزارش او کاربرد علمی داشته باشد .

هر شهابی که در آسمان ظاهر می شود ، دارای مشخصاتی است که لازم است ابتدا با آنها آشنا شويم :

قدر :

شهاب ها هم مانند ستاره ها درخشندگی متفاوتی دارند که با مقياس قدر بيان می شود.قدر شهاب بيانگر مقدار روشنايی آن در هنگام اوج درخشش است. قدر شهاب را به کمک مقايسه ی درخشندگی اش با ستاره ها می توان تعيين کرد که البته اين کار تقريبی است و با تمرين و تجربه می توان دقت آن را بالا برد(جدول ۲) . البته ارتفاع ظهور شهاب و در نتيجه اثر جو زمين موجب افت درخشندگی شهاب می شود. در صورتی که ارتفاع شهاب بيش از ۶۵ درجه از افق باشد، اين اثر محسوس نيست. ولی در ارتفاع ۴۵ تا ۶۵ اين افت نورانيت به به اندازه ی نيم واحد قدر است و با کاهش ارتفاع شهاب در آسمان اين اثر بيشتر می شودبه طوری که افت درخشندگی در ارتفاع حدود ۱۵ درجه به ۳ واحد قدر می رسدکه بايد به نوعی در ثبت اطلاعات در نظر گرفته وتصحيح شود.

طول رد:

برخی از شهاب ها رد بلند و برخی ديگر ردی کوتاه دارند . طول ظاهری مسيری که يک شهاب طی می کند طول رد گفته می شود و بر حسب درجه بيان می شود. برای اندازه گيری اين کميت می توانيد از همان مقياس های رايج زاويه سنجی استفاده کنيد .

رنگ:

شهاب ها رنگ های مختلفی دارند . وقتی جسم سازنده ی شهاب ( شهابواره ) وارد جو می شود ، با برخورد به مولکول های گاز می سوزد و گرمای آن موجب يونيزه شدن گازهای اطراف می شود . رنگ شهاب نشان دهنده ی رنگ عنصری است که بيش از همه يونيزه شده است . به عنوان مثال رنگ سبز نشان دهنده ی اکسيژن جو ، رنگ آبی مربوط به نيتروژن جو و رنگ زرد مربوط به سديم موجود در شهابواره است . اگر هم سرعت شهاب بسيار زياد باشد معمولا" به رنگ سفيد ديده می شود.

مدت دوام:

درخشش شهاب ها نا پايدار است و به سرعت خاموش می شوند. شما فقط می توانيد شهاب ها را بر حسب مدت دوامشان به چند دسته سريع ، متوسط و کند تقسيم کنيد . البته به کمک روشی در عکاسی از شهاب ها می توان مدت دوام آن ها را تعيين کرد. روش کار به اين صورت است که پنکه ای کوچک را در جلوی عدسی دوربين عکاسی نصب می کنيم و عکاسی بلند مدت را آغاز می کنيم. به دليل حرکت متناوب پره ی پنکه از جلوی دريچه ی دوربين در صورتی که شهابی از ميدان ديد دوربين بگذرد، تصوير شهاب درآن يک خط پيوسته نخواهد بود و تصوير منقطع است. با شمارش تعداد برش های رد شهاب و آگاهی از تعداد دور موتور پنکه در ثانيه می توان مدت دوام شهاب را تعيين کرد.

دود:

بعضی از شهاب ها پس از خاموشی ، از خود در آسمان رد دود مانندی به جا می گذارند. دود آذر گوی ها ، يعنی شهاب های پرنورتر از سياره زهره تا چند دقيقه در آسمان ديده می شود. اما سرانجام برا ثر جابه جايی لايه های جوی ، پخش و ناپديد می شود .

ZHR	سرعت ذرات ورودی	بعدکانون بارش	ميل کانون بارش	بيشينه فعاليت	دوره فعاليت	نام بارش
۵	Km/s ۳۰	۱۹۵ º	º ۴-	۴ فروردين	۵ بهمن - ۲۶فروردين	سنبله ای
15~	Km/s ۴۹	º ۲۷۱	º ۳۳ +	۲ ارديبهشت	۲۷ فروردين - ۵ ارديبهشت	شلياقی
۶۰	Km/s ۶۶	º ۳۳۷	º ۰۱-	١۶ ارديبهشت	۳۰ فروردين - ۷ خرداد	اتا – دلوی
۵	Km/s ۳۰	º ۲۴۷	º ۲۲-	۳۰ ارديبهشت	۲۶ فروردين - ۲۴ تير	قوسی
۵	Km/s ۳۵	º ۳۴۰	º ۳۰-	۶مرداد	۲۴ تير - ۱۹ مرداد	حوت جنوبی
۲۰	Km/s ۴۰	º ۳۳۹	º ١۷-	۶مرداد	۲۱ تير - ۲۸ مرداد	دلتا-دلوی جنوبی
۵	Km/s ۴۰	º ۳۳۴	º ۲	۲١ مرداد	۲۴ تير - ۳ شهريور	دلتا-دلوی شمالی
۱۰۰	۵۹ Km/s	º ۴۷	º ۵۷	۲۲مرداد	۲۷تير - ۳ شهريور	برساووشی
۶	Km/s ۲۵	º ۲۸۶	º ۵۹	۲۷مرداد	۰۴مرداد- ١۰ شهريور	کاپا-دجاجه ای
١۰	Km/s ۶۶	º ۸۵	º ۴١	١۰ شهريور	۳ شهريور- ١۵ شهريور	آلفا-ارابه رانی
م.	Km/s ۲۰	º ۲۶۲	º ۵۴	۱۷ مهر	۱۴-۱۸مهر	تنينی
۲۰	Km/s ۶۶	º ۹۵	º ۱۶	۳۰ مهر	۱۰ مهر - ۱۶ آبان	جباری
۱۴	Km/s ۲۷	º ۵۳	º ۱۲	۱۴ آبان	۹مهر- ۴ آذر	ثوری جنوبی
۷	Km/s ۲۹	º ۵۸	º ۲۱	۲۱ آبان	۹مهر- ۴ آذر	ثوری شمالی
م.	Km/s ۷۲	º ۱۵۳	º ۲۲	۲۸ آبان	۲۳- ۳۰ آبان	اسدی
۱۲۰	Km/s ۳۵	º ۱۱۲	º ۳۳	۲۳ آذر	۲۶-۱۶آذر	جوزايی
١۰	Km/s ۳۳	º ۲۱۷	º ۷۶	۱ دی	۲۶ آذر-۵ دی	دبی
۱۲۰	Km/s ۴۳	° ۲۲۹	º ۴۹	۱۴ دی	۱۵-۱۱ دی	ربعی

جدول 1: مهمترين بارشهای شهابی ساليانه

سرعت ساعتی سمت الرأسی :

مهمترين مشخصه هر بارش ، تعداد شهاب های آن است . بارش های شهابی هر سال در زمان مشخصی روی می دهند . در دوره ای چند روزه ، هنگامی که زمين از مدار دنباله دار مزبور می گذرد . تعداد شهاب ها به ميزان قابل توجهی افزايش و سپس کاهش می يابد . بيشترين تعداد شهاب های هر بارش را با کميتی به نام " سرعت ساعتی سمت الرأسی " ( ZHR ) بيان می کنند . ZHR تعداد شهاب های قابل مشاهده برای يک نفر در مدت يک ساعت و در شرايط مناسب است . يعنی در شرايطی که کانون بارش در سمت الرأس ( بالاترين نقطه در آسمان ) و آسمان کاملا" صاف و تاريک باشد. منظور از آسمان تاريک ، آسمانی با حد قدر ۶/۵ است .در واقع ZHRنرخ ساعتی شهاب ها است که واقع گرايانه حساب شده است. ولی از آنجا که به طور معمول اين شرايط فراهم نيست، اختر شناسان تلاش می کنند تا آن را محاسبه و حتی پيش بينی کنند. اما کار به اين سادگی ها هم نيست. بسيار اتفاق می افتد که در يک شب دو يا چند بارش فعال هستند و شما برای محاسبه ZHR هر بارش لازم است شهاب های بارش های مختلف را از هم تفکيک کنيد. بعضی از شهاب ها هم پراکنده هستند. اصولا" شهاب های پراکنده به شهاب هايی گفته می شوند که جزء هيچ يک از بارش های شناخته شده نباشند. بنابر اين بايد به شهاب های پراکنده هم توجه کنيد. از طرف ديگر شهاب های يک بارش دقيقا" از خود کانون ظاهر نمی شوند. اگر رصد گری رد يک شهاب را در جهت معکوس ادامه دهد به کانون ختم می شود. شهاب های يک بارش حتی در فاصله ی بيش از۵۰ درجه ای کانون هم ظاهر می شوند. اگر رصد گری بخواهد به همه ی اين مسائل توجه کند و مشخصات شهاب ها را هم تخمين بزند و يادداشت کند ، با مشکل مواجه می شود. اما ناراحت نباشيد، با يک رصد گروهی و تقسيم کارها می توانيد به تمامی اين نکات توجه کنيد و يک گزارش کامل به دست آوريد. يا آنکه به صورت فردی رصد کنيد و فقط بخشی از آسمان را زير نظر بگيريد و سپس ZHR را برای سراسر آسمان تخمين بزنيد. در بارش های شهابی که تعداد شهاب ها به بيش از چند صد عدد در ساعت می رسد ( مثل بارش اسدی در سال های اخير ) ديگر فرصتی برای ثبت تمام مشخصات شهاب ها نيست . در چنين شرايطی مهمترين مشخصه ها مثل تعداد شهاب های بارش مورد نظر در بازه های زمانی مختلف و وضعيت رصدی آسمان ( مثل حد قدر و در صد ابری بودن آسمان ) ثبت می شوند.

آغاز رصد

پس آرام آرام به جلو می رويم . کار بعدی ، رصد بارش شهابی است . نخستين کار پيدا کردن يک مکان مناسب است . اين مکان بايد تاريک و با افقی نسبتا" باز باشد . هر چه آسمان تاريکتر باشد ، شهاب های بيشتری خواهيد ديد . حتما" لباس گرم ، زيرانداز ، چراغ قوه بزرگ و کوچک ، دفترچه يادداشت ، ساعت و ديگر ضروريات رصد را به همراه داشته باشيد . قبل از شروع رصد با استفاده از ستاره ها در مورد تخمين قدر و طول رد شهاب ها تمرين کنيد . بسته به تعداد افراد گروهتان آسمان را به چند بخش تقسيم کنيد . سعي كنيد اين بخش ها وجه اشتراکی با يکديگر نداشته باشند . به عنوان مثال مي توان آسمان را به چهار ناحيه تقسيم كرد، بطوريكه نسبت به كانون بارش تقارن داشته باشد.

برای هر بخش آسمان دو نفر را در نظر بگيريد ، يکی برای رصد و يک نفر هم مأمور ثبت مشخصات شهاب ها . رصد را از زمانی شروع کنيد که ارتفاع کانون بارش حداقل ۱۵ درجه باشد . کل شب رصد هايتان را به بازه هايي زمانی تقسيم کنيد . مدت هر بازه به تعداد شهاب ها بستگی دارد . مثلا" می توانيد بازه ها را ۳۰ دقيقه ای انتخاب کنيد و در صورت افزايش شهاب ها به ۱۵ دقيقه کاهش دهيد و اگر با طوفانی از شهاب ها در آسمان روبه رو شديد ، باز هم بازه ها را کوتاه تر کنيد، مثلا" ۵ دقيقه . چرا که پس از رصد بايد سرعت ساعتی سمت الراسی را برای هر رصد گر و در هر بازه زمانی محاسبه کنيد و با کوتاه کردن بازه های زمانی دقت را بالا می بريد .

وظايف رصد گران

در رصد گروهی بارش شهابی ، هر يک از افراد گروه وظيفه و کار متفاوتی دارند :

۱ -تعيين حد قدر محدوده رصدی خود . نرخ شهاب ها تابع حساسی از حد قدر است . اگر ماه در آسمان نباشد . حد قدر آسمان طی نيمه شب چندان تغيير نمی کند . سعی کنيد در هر يک يا دو ساعت يک بار حد قدر را تعيين کنيد .

- ۲ تشخيص آنکه شهاب ها مربوط به يک بارش است يا پراکنده است . با داشتن اطلاعاتی از بارش های فعال در آن شب نوع بارش را تعيين کنيد.(جدول ۱ )به عنوان مثال در شب ۲۱و۲۲ مرداد هم بارش برساوشی فعال است و هم دلتا-دلوی جنوبی و شمالی و هم آنکه ممکن است شهاب های پراکنده ديده شوند .

- ۳ تخمين و اعلام مشخصات شهاب : مهمترين مشخصه ، قدر شهاب است . برای شروع کار ، تقريب يک قدر کافی است . مشخصه بعدی طول رد است . دقت ۵ درجه برای اين مورد کفايت می کند و دقت بالاتر با توجه به توانايی چشم انسان غير عملی به نظر می رسد . رنگ شهاب را هم تا حدودی می توان تعيين کرد.

- ۴تعيين زمان مفيد رصد در هر بازه : ممکن است در هر بازه رصدی ، تمام دقايق آن مفيد نباشد . در اين صورت با کم کردن تقريبی زمان تلف شده ، زمان مفيد را تعيين واعلام کنيد.

وظايف نويسنده ها

- ۱ ثبت مشخصات اوليه مثل تاريخ ، بازه رصدی ، نام مکان رصد ، نام رصدگر ، حد قدر و . . . در جدول های از پيش تعيين شده .

- ۲ثبت مشخصات شهاب ( نوع بارش يا پراکنده ، قدر ، طول رد ، رنگ و . . . ) به همراه شماره در جدول . بهتر است از نوشتن واژه ها و حروف اضافی خودداری کنيد و فقط حرف اول واژه ها را بنويسيد.

- ۳تعيين تقريبی درصد ابری بودن محدوده رصدی و ارتفاع کانون بارش در ابتدا و انتها ی بازه رصدی . البته با آگاهی قبلی از مختصات کانون بارش و مختصات جغرافيايی محل رصد می توان ارتفاع کانون را محاسبه کرد .

- ۴ثبت زمان مفيد در پايان هر بازه رصدی

قدر	جرم
-۱۲	ماه کامل
-۱۰	ماه تربيع
-۴	سياره زهره
-۲	سياره مشتری
-۱/۵	شعرای يمانی
۰	سماک اعزل، نسر واقع، عيوق
+۱	سماک اعزل، نسر واقع، دبران، ردف
+۱/۵	آلفا- جوزا ، آلفا- اسد
+۲	ستاره قطبی، آلفا- دب اکبر، گاما- اسد
+۲/۵	بتا - ميزان، گاما-دب اکبر، دلتا- اسد
+۳	بتا- دجاجه ، آلفا- تازی ، بتا- دب اصغر، بتا-مثلث، اپسيلون-جوزا
+۳/۵	بتا-عوا ، زتا-سنبله ، اپسيلون-ثور
+۴	نو-سنبله ، رو-اسد، دلتا- ارابه ران ، آلفا-کلاغ
+۴/۵	آلفا- سهم ، لاندا- دب اصغر، لاندا- اسد
+۵	اتا- دب اصغر، اپسيلون- شلياق

جدول2 : قدر تقريبی برخی از اجرام آسمان برای تخمين قدر شهابها

تکميل کننده موارد ياد شده در بالا ، ثبت مسير شهاب ها در نقشه آسمان است . در اين روش رصدگر بعد از تخمين و اعلام مشخصات شهاب ، مسير رد آن را در نقشه آسمان با کشيدن خطی مشخص می کند و پس از دريافت شماره شهاب از نويسنده ، شماره آن را در کنار مسير می نويسد . اين کار باعث هدر رفتن وقت می شود و به همين دليل می توان اين کار را فقط برای شهاب های بارش اصلی انجام داد . فايده رسم شهاب ها در اين است که در تجزيه و تحليل داده ها می توان توزيعی از پراکندگی شهاب ها به دست آورد. در تمام مدت رصد ، هر کسی بايد محدوده خودش را رصد کند. اگر با مشکل نفرات مواجه هستيد ، می توانيد برای هر دو رصد گر از يک نويسنده استفاده کنيد . البته به شرط آنکه داده های هر رصد گر مجزا نوشته شود . استفاده از ضبط صوت ( واکمن ) در بارش های بزرگ می تواند خيلی موثر باشد . اگر هم فکر می کنيد حجم کار ها زياد است ، می توانيد موارد را کم کنيد و فقط به شمارش و تخمين قدر شهاب ها اکتفا کنيد .

اگر انفرادی رصد می کنيد ، بايد خودتان هم اطلاعات را ثبت کنيد و زمان تلف شده ی بيشتری خواهيد داشت . از آنجا که شعاع موثر ميدان ديد يک رصد گر مرئی حدود ۵۰ درجه است . بنا بر اين بخشی از آسمان را می توانيد رصد کنيد . بررسی های آماری نشان می دهند که بيشترين تعداد شهاب ها در فاصله ی ۳۵ درجه ای کانون ظاهر می شوند . بنابر اين مرکز ديد خود را در حدود ۳۵ درجه ای کانون به طرف سمت الرﺃس قرار دهيد . در اين صورت اقبال شما بيشتر خواهد بود .

اين نکته را در نظر بگيريد که تمام اين روش ها ، پيشنهادی است . شما بايد قادر باشيد که با توجه به تعداد افراد ، توانايی ها و امکانات خود برنا مه ی منظم و انعطاف پذيری طراحی کنيد . مسلما" پس از پايان چنين رصد پر کاری از يک فعاليت گروهی لذت خواهيد برد .

منبع: آسمان پارس

نوشته شده توسط خشایار معروفی در 11:3 قبل از ظهر

آسمان تابستان ميزبان اجرام زيبايي از اعماق آسمان است. در ميان اين اجرام اجرامي که در مسير بازوي راه شيري در آسمان قرار دارند از زيبايي خاصي برخوردارند. در اين مقاله به بررسي رصد اين اجرام خواهيم پرداخت.

مجله نجوم:

این شبها پس از تاریک شدن آسمان می توانید، ابر مه آلود پرشکوهی را درآسمان ببینید، که از جنوب به شمال آسمان گسترده شده است.
طلوع راه شیری یا راه کاهکشان مدتی پس از غروب خورشید، از قدیم پیام آور شروع تابستان بوده است. راه کاهکشان که در واقع یکی از بازوهای کهکشان راه شیری به شمار می رود، در آسمانی تاریک همچون نوار مه آلود و ماتی به نظر می رسد، در حالی که اگر با یک دوربین کوچک به این نوار نگاه کنید، از دیدن ستاره های بی شمار که در وافع این نوار را به همراه سحابی ها تشکیل داده اند، شگفت زده می شوید.
راه شیری تابستان، از میان صورفلکی مشهور تابستانی می گذرد که هر کدام از این مجموعه ها اجرامی را از راه کاهکشان وام گرفته اند.

گشت و گذار در آسمان تابستان را از جنوب و محدوده عقرب و قوس شروع می کنیم. در جنوبی ترین بخش ار قلمرو عقرب، و جنوب ستاره تتا

صورت فلکي عقرب

عقرب (از قدر ۱.۸) ، خوشه کروی بسیار فشرده NGC ۶۳۸۸ خودنمایی می کند؛ تفکیک ستاره های آن با دوربین دوچشمی بسیار مشکل است، ولی با تلسکوپی متوسط می توانید ستاره های بیرونی خوشه را به صورت کم نور ببینید. در ۵ درجه ای شرق این خوشه، دو ستاره حدوداً هم قدر از قدر ۵ دیده میشوند، که اگر هر یک از این ستاره ها را در میدان دید داشته باشید می توانید، خوشه های کروی همدمشان را ببینید؛ دو خوشه به نامهای NGC ۶۴۹۶ که در نزدیکی مبدا حرکتتان قرار دارد و کم نور و کوچک است (از قدر ۸.۵) و خوشه دیگری با نام NGC ۶۵۴۱ که به وضوح در جنوب همدم ستاره ایش از قدر ۶.۲ می درخشد.
زتا عقرب، یکی از ستاره های بسیار جذاب این صورت فلکی است، اگر به این ستاره خیره شوید، می توانید ابر بزرگی را در اطرافش تشخیص دهید، که با کوچک ترین وسیله رصدی به صورت خوشه ای بسیار زیبا دیده میشود، خوشه باز NGC ۶۲۳۱ که با قطر ظاهری ۲.۵ درجه از قدر ۲ می درخشد. اگر دقت کنید در این محدوده خوشه های ستاره ای کم نوری را نیز می توانید رصد کنید. اگر در منظریاب تلسکوپ دقت کنید در ۵ درجه ای غرب این خوشه می توانید، خوشه باز NGC ۶۱۲۴ را ببینید، که با چشم غیر مسلح به صورت مجموعه ای درخشان از ستاره هایی ریز دیده می شود. در صورتي كه از علاقه‌مندان به عكاسي نجومي هستيد،‌ سحابي نشري IC ۴۶۲۸ در ۵/۱ درجه‌اي شمال NGC ۶۲۳۱ هدف مناسبي براي عكاسي با نور‌دهي بالاست.
نیش عقرب با دو ستاره آپسیلون و لاندا عقرب شناخته میشود. در آسمانی تاریک در غرب این دو ستاره، دو ابر مه آلود کوچک دیده می شوند، که می توان به آنها لقب زیباترین خوشه های باز آسمان را داد، خوشه های باز M۷ و M۶ که به ترتیب از قدر ۳ و ۵ دیده می شوند. ساختار رشته ای M۷ بسیار جذاب است و شباهت زیادی به M۳۴ در برساوش دارد. در ۲ درجه ای جنوب M۷ ، ستاره G عقرب به رنگ نارنجی می درخشد، اگر دقت کنید، درست چسبیده به این ستاره ، میتوانید خوشه کروی ماتی را ببینید، که در بزرگنمایی بالا ، در ۳ دقیقه قوسی این ستاره دیده می شود. مرکز فشرده و ستاره مانند NGC ۶۴۴۱ در کنار G عقرب به زیبایی می درخشد.

مار‌افساي-عقرب-قوس-عقاب

به سراغ دل تپنده عقرب مي‌رويم. ستاره ای سرخ رنگ که از قدر ۱ در زمینه راه شیری می درخشد. اگر با یک دوربین کوچک به این ستاره نگاه کنید، بی شک متوجه توپ مه آلودی در ۱ درجه ای جنوب غربی آن می شوید، خوشه کروی M۴ که بااندازه ظاهری ۱۸ دقیقه قوسی به زیبایی دیده می شود. سر عقرب میزبان خوشه کروی M۸۰ نیز است، که یافتنش کمی مشکل است ولی اگر با پرش ستاره ای مناسب به سوی این جرم بروید، قطعاً با این جرم دیدار خواهید کرد. ستاره سیگما را که در سمت غربی قلب العقرب قرار دارد را در میدان دید، داشته باشید، در شمال آن ستاره ای از قدر ۴.۵ دیده می شود. اگر دقت کنید در شمال این ستاره، ستاره هایی تقریباً هم قدر ( از قدر ۷) تشکیل مثلث کوچکی را داده اند، که راس غربی آن راهنمایی مناسب برای M۸۰ است. اگر این ستاره را در میدان دید قرار دهید، می توانید خوشه زرد رنگ M۸۰ را در غرب آن ببینید.
در ادامه گشتمان وارد قملرو صورت فلکی حوّا یا مارافسای می شویم، ولی برای رصد اجرام این صورت فلکی دوباره به طرف آلفا عقرب برمی گردیم! اگر از این ستاره خطی فرضی به شرق بکشیم، اول از همه M۱۹ این خط را در ۷ درجه ستاره قطع می کند. خوشه ای کروی که با مرکز فشرده اش از قدر ۶.۸ دیده می شود. اگر از این خوشه ۳.۵ درجه به سمت جنوب بیاییم، میتوانیم دوقلوی M۱۹ را با نام M۶۲ از قدر ۶.۵ ببینیم. با تلسکوپی کوچک ستاره های بیرونی این خوشه نامتقارن را می توانید ببینید.
در ۳ درجه ای جنوب شرقی اتا مارافسای می توانید خوشه کروی زیبای M۹ را بیبنید.
این ناحیه از آسمان خاستگاه خوشه های کروی جالبی است، که می توانید با تلسکوپی متوسط ببینید.
در ادامه به دیدار اجرام قوس می رویم، که نورانی ترین و پهن ترین قسمت راه شیری به نظر می رسد، که اگر از زمین به سمت این صورت فلکی خطی بکشیم، به سیاهچاله مرکزی کهکشانمان می رسیم!
پیمایش را از جنوب قوس ادامه می دهیم، اگر از اپسیلون قوس ۲ درجه ای به شمال حرکت کنیم، دو ستاره از قدر حدود ۵ دیده می شوند. که اگر

صورت فلکي قوس

۰.۵ درجه از میان این دو به شمال حرکت کنید، M۶۹ را میبینید، که با تلسکوپ ستاره های بیرونی اش تفکیک می شوند. اگر از این خوشه کروی حدود ۲.۵ درجه به شرق بیایید، متوجه خوشه کروی کم نور M۷۰ می شوید.
در ادامه از قوری قوس کمک می گیریم، جنوبی ترین ستاره این چهار ضلعی که از قدر حدود ۲.۵ می درخشد، رتبه ششم را از نظر درخشندگی در قوس دارد ( زتا). اگر از این ستاره ۱.۵ درجه ای به جنوب بیایید، خوشه کروی M۵۴ دیده می شود.
اگر می خواهید، زیباترین خوشه کروی تابستان را ببینید، کافیست ۲ درجه ای از لاندا قوس به شمال حرکت کنید، تا خوشه کروی M۲۲ را ببینید، در دوربین های دوچشمی توپ گرد و محوی است، ولی اگر با تلسکوپی متوسط به تماشایش بنشینید، از دیدن ستاره های کم نور آن نفستان در سینه حبس می شود.
لاندا قوس، همچنین می تواند راهنمای مناسبی برای یافتن خوشه کروی M۲۸ باشد، که در .۵ درجه غربی اش قرار دارد.
اگر از این جا حدود ۴.۵ درجه به غرب بیایید، غوغایی برپاست، سحابی پرنور مرداب(M۸ ) به همراه ستاره هایی در اطراف و بالاتر از آن سحابی سه تکه(M۲۰ ) و خوشه باز M۲۱ به زیبایی دیده می شوند. سحابی مرداب با چشم غیر مسلح به آسانی دیده می شود. اگر از این مجموعه ۴ درجه ای به شمال بروید، خوشه باز M۲۳ در میدان دید ابزار رصدی تان قرار می گیرد، سعی کنید در رصد این خوشه ها از دوربین دوچشمی یا بزرگنمایی کم استفاده کنید، تا کل خوشه و زمینه تقریباً تاریک اطراف به خوبی دیده شوند.
با چشم غیر مسلح، در شمال مرداب تکه ای درخشان و ابر مانند دیده می شوند، که با نام M۲۴ در فهرست مسیه ثبت شده است، ولی M۲۴ فقط ابرستاره ای است، که نمی توان از آن به عنوان سحابی یا خوشه مستقل نام برد. اما این مجموعه در دوربین دوچشمی بسیار زیبا دیده می شود. در ۲.۵ درجه ای این ابر، M۲۵ دیده می شود، خوشه ای باز که طراحی از آن به خاطر شکل زیبایش خالی از لطف نیست. به سراغ ابرمان می رویم! اگر به یک درجه ای شمال آن نگاه کنید، M۱۸ را می بینید، که با شکل فشرده اش در میان انبوه ستاره ها و سحابی ها، همچون جواهری زیبا دیده می شود. اما در ۰.۵ درجه ای شمال این خوشه باز، سحاب شگفت انگیز قو یا امگا(M۱۷ ) با طرح زیبایی دیده می شود. اگر با دوربین دوچشمی رصد کنید یا بزرگنمایی کم تر از ۵۰ باشد، منظره ای باورنکردنی را می توانید ببینید! سحابی قو به همراه سحابی عقاب(M۱۶) و انبوهی از ستاره های اطراف و پخش شده در میان سحابی. اگر دقت کنید، جزییات بی نظیری را در عقاب می توانید تشخیص دهید.

سپر-سهم-عقاب-مار افساي-روباه

در ادامه این سفر رویایی، وارد قلمرو سپر می شویم، اگر از آلفا سپر به سمت شرق حرکت کنیم به ستاره دلتا از قدر ۴.۵ می رسیم، و اگر نصف این فاصله را امتداد دهیم، خوشه باز و کم نور M۲۶ از قدر ۸ در تضاد کم با زمینه اطراف ظاهر می شود. برای دیدن خوشه غاز وحشی(M۱۱ ) از ۳ ستاره پایینی عقاب که کمانی را ایجاد کرده اند، کمک بگیرید. اگر ستاره پایینی را به جنوب و در حدود ۱ درجه ادامه دهید، به آرایشی ذوزنقه ای از ستاره ها می رسید، که M۱۱ در کنار این ذوزنقه می درخشد، M۱۱ خوشه ای باز ولی بسیار فشرده است، که در بزرگنمایی های ۵۰ به بالا، جزییاتش را نشان می دهد.
از اینجا به محدوده راه کاهکشان در شمال حوا می رویم، که خوشه باز و پراکنده ی IC ۴۶۶۵ را پوشش داده است، خوشه ای که در شمال بتا حوا به روشنی دیده می شود.
صورت فلکی عقاب، اجرام روشن و پرنوری ندارد، پس به محدوده روباهک و تیر می رویم، صورت فلکی تیر متشکل از ستاره هایی از قدر ۳.۵ و ۴ است. و به همین خاطر ستاره های تشکیل دهنده پیکر تیر به آسانی، در زمینه راه شیری قابل تشخیص اند. اگر دقت کنید فرم M مانند صورت فلکی روباهک را نیز می توانید تشخیص دهید.اگر دقت کنید، در این محدوده می توانید ابر مه آلودی را ببینید، که به آسانی از مناطق نه چندان تاریک نیز دیده میشود. این جرم مه آلود که اولین بار عبدالرحمان صوفی رازی موفق به دیدنش شد، امروزه با نام خوشه صوفی یا چوب لباسی شناخته می شود. آرایه چوب لباسی مانند این خوشه به وضوح در منظریاب تلسکوپ دیده می شود. جرمی که فاصله ستاره های آن از هم زیاد است، و به عنوان یک خوشه باز شناخته نمی شود! پس شاید بتوان نام صورت فلکی را بر آن گذاشت.
تیر همچنین میزبان خوشه کروی M۷۱ نیز هست، خوشه کروی که در میان خط واصل ستاره های گاما و زتا تیر قرار دارد. ستاره های این خوشه به آسانی با تلسکوپی کوچک تفکیک می شوند.
اما جنجالی ترین، جرم این ناحیه از آسمان، یک سحابی سیاره نماست، پوسته ای گازی که دور کوتوله ای سفید را در مرکز فرا گرفته است. اگر از دلتا تیر به ستاره زتا خطی فرضی به سمت شمال بکشید، در فاصله حدود ۵ درجه ای از این دو می توانید، M۲۷ را ببینید! این جرم جذاب در اسمانی تاریک با ابزاری متوسط به رنگ سبز آبی دیده می شود، که ملاک اصلی برای دیدن این مشخصه، داشتن یک جفت چشم قوی است!
راه کاهکشان در شمال آسمان از صورفلکی دجاجه، چلپاسه، قیفاووس و ذات الکرسی نیز می گذرد، که گشت و گذار در این نواحی نیز خالی از لطف نیست.

نوشته شده توسط خشایار معروفی در 5:30 بعد از ظهر

شامگاه روز جمعه 12 مردادماه 1386 ستاره دلتا حوت برای چند ساعت در پس ماه پنهان خواهد شد. اختفای این ستاره در ساعت 22 و 56 دقیقه و 53 ثانیه به وقت مرکزی ایران آغاز خواهد شد و تمامی مناطق کشور می توانند این اختفا را مشاهده نمایند. اختفا در ساعت 23 و 40 دقیقه 27 ثانیه نیز پایان خواهد یافت. در این اختفا فاز ( درصد بخش درخشان ماه ) 72 درصد و قدر ستاره دلتا-ماهی ( حوت ) 4.4 است. در ادامه خبر تصویر این اختفا را مشاهده خواهید نمود.

نويسنده : خسرو جعفري زاده

نوشته شده توسط خشایار معروفی در 1:12 بعد از ظهر

شما می توانید با عکاسی و رصد وستا و سرس به ماموریت طلوع کمک کنید

دست به کار شوید. حتی با ساده ترین وسائل هم می توانید در این طرح شرکت کنید. کدام طرح ؟ رصد سیارک وستا و سرس. همان طور که در خبرها شنیده اید، فضاپیمای طلوع تا چندی دیگر سفر خود را به سوی کمربند سیارک ها، آغاز می کند. به علت اینکه این فضاپیما در طول ماموریت خود، وستا و سرس را هدف تحقیقات قرار می دهد، مسئولان طرح باید اطلاعات بسیار دقیقی از این دو سیارک کسب کنند. اینجاست که پای رصدگران چه آماتور و چه حرفه ای، به میان می آید. منجمان، باید در طی شبهای متوالی به رصد وستا و سرس بپردازند و نتایجی را که به دست می آورند برای مسئولان طرح فضاپیمای طلوع، بفرستند.

در این طرح، رصدگران به دو دسته تقسیم می شوند : دسته اول کسانی هستند که با ابزار رصدی و دوربین عکاسی که در اختیار دارند به عکاسی از این دو سیارک می پردازند. آنها طی شبهای متوالی از وستا و سرس عکسبرداری می کنند و سپس با منطبق کردن تصاویر بر روی هم، حرکت ظاهری این دو سیارک در آسمان را شناسایی می کنند. رصدگران دسته دوم افرادی هستند که دوربین عکاسی در اختیار ندارند، اما با ابزار رصدی خود به مشاهده این دو جرم می پردارند. آنها هم، می توانند با به تصویر کشیدن منظره ای که از درون چشمی تلسکوپ و یا دوربین دوچشمی مشاهده می کنند، به مسئولان طرح کمک کنند. اگر دوست دارید که یکی از صدها رصدگری باشید که در این طرح فعالیت می کنند، ولی اطلاعات زیادی درباره نحوه عملکرد ندارید، اینجا را کلیک کنید.

نوشته شده توسط خشایار معروفی در 6:38 بعد از ظهر

در چند روز اخیر در سطح مریخ طوفانهایی مشاهده شده است که می توان آنها را با تلسکوپهای آماتوری بزرگ مشاهده کرد. این طوفان مریخی باعث پایین امدن راندمان کار کاوشگرهای مریخی ( spirit & opportunity ) نیز شده است.

نشست گرد و خاک بر سطح سلولهای خورشیدی این کاوشگر باعث شده است توان انها از 756 وات به 402 وات کاهش پیدا کند. کاوشگر opportunity که اکنون در نزدیکی گودال godale victoria جای گرفته در حالت کاملا ساکنی قرار دارد و تمامی فعالیتهای ان متوقف شده است. این طوفانها را شما رصدگران نیز می توانید شماهده کنید و رصد و تهیه گزارش را از ان به شما توصیه می کنیم.

تاریخ	زمان طلوع	بخش درخشان	فاصله با زمین AU	قطر ( " )	قدر
15 تیرماه	00:53:53	0.873	1.4551192	6.43	0.7
20 تیرماه	00:44:24	0.870	1.4304016	6.54	0.6
25 تیرماه	00:35:01	0.868	1.4053811	6.66	0.6
30 تیرماه	00:25:47	0.866	1.3800475	6.78	0.6
3 مرداد	00:18:28	0.865	1.3595498	6.88	0.6

نوشته شده توسط خشایار معروفی در 11:58 قبل از ظهر

شامگاه يکشنبه دهم تير ۱۳۸۶سياره ناهيد درخشان آسمان به ديدار حلقه‌هاي سياره طوق بر گردن منظومه شمسي مي‌رود. آن دو يکي از زيباترين مناظر آسمان امسال را در کنار يکديگر به‌وجود مي‌آورند.

حامد پورخرسندي

منظره افق غربي،‌شامگاه دهم تير ماه

این شبها پس از غروب خورشید، سیاره پرفروغ زهره از قدر ۳/۴- در آسمان غربی و در مرز دو صورت فلکی خرچنگ و اسد (شیر) می درخشد. همچنین در سمت شمال زهره، «ستاره» پرفروغ دیگری از قدر ۵/۰ دیده می شود.

اگر تلسکوپتان را به سمت ستاره کم نورتر نشانه بروید، در میدان دید، ارباب حلقه‌های منظومه شمسی، زحل، دیده می شود.

فاصله ظاهری این دو سياره نسبت به یکدیگر هر شب کمتر می شود. که حداقل این فاصله را می توان، شامگاه دهم تیر، بلافاصله پس از غروب خورشید شاهد بود. این مقارنه بسیار زیبا در ساعت ۲۰:۱۵ به اوج خود می رسد و تا زمان غروب آن دو که دقايقي پيش از ساعت ۲۲ است ادامه دارد. در اين شب فاصله این دو از هم حدود ۴۱ دقیقه قوس خواهد بود. اگر با تلسکوپي با بزرگنمايي نسبتا کم و ميدان ديد حدود يک درجه به این منظره بدیع نگاه کنید، می توانید سیاره درخشان زهره را در حالت هلال پهن و به قطر زاويه‌اي حدود ۳۲ ثانيه قوس در کنار سياره طوق بر گردن منظومه شمسي به قطر زاويه‌اي با همين حدود (با احتساب حلقه‌ها حدود ۳۴ ثانيه قوس و قطر ۱۷ ثانيه قوس بدون حلقه‌ها) ببینید.

شبيه‌سازي منظره تلسکوپي زهره و زحل در شامگاه ۱۰ تير۱۳۸۶

جالب است که در این هنگام با تلسکو‍پهای کوچک بزرگترین قمر زحل، تیتان، نیز در حدود فاصله ۵/۲ دقیقه قوس زحل دیده می‌شود با تلسکوپهای بزرگتر شاید بتوان چند قمر دیگر را نیز با تاریک شدن آسمان و پیش از فرو رفتن زحل و زهره در غبار افق دید.

در نگاه با چشم يا با دوچشمي‌هاي کوچک با ميدان ديد باز ستاره قلب الاسد نیز در شمال شرق آن دو و در فاصله زاويه‌اي حدود ۶ درجه‌اي (بالا چپ) به نظاره این مقارنه نشسته است.

در شبهاي پس از دهم تير منظره مقارنه آن دو ديدني است به طوري که در شب ۱۱ تير حدود ۱ درجه، شب ۱۲ تير حدود ۵/۱ درجه، شب ۱۳ تير حدود ۲ درجه، در شب ۱۴ تير حدود ۵/۲ درجه و شب ۱۵ تير حدود ۳ درجه فاصله دارند و کماکان در ميدان ديد دوچشمي‌هاي بزرگ نيز کنار هم ديده مي‌شوند. با دور شدن آنها زهره به قلب الاسد نزدیک می‌شود و مثلث کشیده زیبای زحل، زهره، و قلب الاسد پدید می‌آید. سپس با فرا رسیدن آغاز ماه قمری در روزهای پایانی تیر مناظر دل انگیز حضور در جمع این سه دیده خواهد شد.

مقارنه ۴۱ دقیقه قوسی زهره و زحل در شامگاه ۱۱ تیر بهترین مقارنه آن دو تا زمان مقارنه استثنایی مرداد ۱۳۸۷ میان این دو سیاره است که آن دو به ۱۳ دقیقه قوسی یکدیگر می‌رساند،‌ پدیده‌ای کم نظیر که تا دی سال ۱۳۹۵ (۹ ژانویه ۲۰۱۶) رکورد نزدیکی این مقارنه شکسته نخواهد شد. با وجود این، مقارنه ۱۱ تیر امسال از نظر بصری به علت بزرگی زاویه‌ای زهره و شکل هلال مانند آن زیبایی خاص و برگزیده‌ای دارد.

منبع : نجوم

نوشته شده توسط خشایار معروفی در 4:32 بعد از ظهر

ملاقات ناهید تابان و پروین

سياره درخشان زهره به نزديکي جمع پرستاره خوشه پروين رسيده است و با ورود هلال ماه به اين جمع مناظر زيبايي در آسمان شامگاهي ديده مي‌شوند.

بابک امین‌تفرشی

سیاره درخشان زهره (ناهید) در حالی که در آسمان شامگاهی بر فراز افق غرب ارتفاع می‌گیرد تا به بیشترین کشیدگی شرقی خود در خرداد امسال نزدیک شود در این شب‌ها از کنار خوشه پروین،‌ زیباترین خوشه ستاره‌ای آسمان، عبور می‌کند. زهره از قدر ۴- نورافکنی درخشان در ابتدای این شب‌ها در افق غرب و در صورت فلکی ثور است.

در شب‌های ۲۲ و ۲۳ فروردین زهره در فاصله کمتر از ۳ درجه‌ای خوشه پروین است و تا شب ۲۶ فروردین کماکان در فاصله نزدیک کمتر از ۵ درجه‌ای پروین، بین این خوشه و ستارگان رخ ۷ مانند گاو (خوشه قلائص) قرار دارد؛ منظره‌ای کم نظیر برای رصد و عکاسی نجومی حتی با ساده‌ترین دوربین‌ها.

زهره هم‌چنان که از پروین فاصله می‌گیرد در شب پنجشنبه ۳۰ فروردین تماشاگر منظره‌ای دیدنی در افق غرب است. در شامگاه آن روز کمی پس از غروب خورشید هلال باریک ماه از مقابل گوشه‌ای از خوشه‌پروین می‌گذرد و اختفا یا مقارنه‌ای نزدیک (بسته به موقعیت جغرافیایی شما) رخ می‌دهد. در حالی که زهره نیز در فاصله ۱۰ درجه‌ای از ماه و پروین قرار دارد. برای جزییات بیشتر درباره این اختفا بخش آسمان در این ماه ماهنامه نجوم شماره ۱۶۸ و مقاله بهترین اختفاهای سال ۱۳۸۶ در شماره ۱۶۹ (فروردین ۱۳۸۶) را مطالعه کنید.

این منظره در حالی دیده می‌شود که دنباله‌دار کوتاه دوره انکه نیز به اوج روشنایی خود می‌رسد و فقط ۱۳ درجه پایین‌تر از ماه و پروین در جمع ستاره‌های کم فروغ حمل قرار دارد. احتملا انکه در این هنگام از قدر ۵ یا ۶ و مانند اغلب ملاقات‌های آن با خورشید بسیار محو و بدون دمی بارز و بزرگ اما نسبتا درخشان با دوربینی دوچشمی یا تلسکووی کوچک (و شاید در شرایط رصدی ایده‌آل با چشم برهنه) ديده شود.

اختفا/مقارنه ماه و پروين، افق غرب شامگاه ۳۰ فروردين

اما در شامگاه ۳۱ فروردین که در سراسر ایران علاقه‌مندان به نجوم آخرین بخشهای مراسم روز جهانی نجوم را برگزار می‌کنند هلال ماه به زهره می‌رسد و آن دو در فاصله زاویه‌ای حدود ۴ درجه‌ای یکدیگر به زیبایی در میان ستارگان ثور می‌درخشند؛ منظره‌ای به یاد ماندنی برای نجومی‌ترین روز سال (درباره روز نجوم و فعالیتهای آن در ایران در سایت انجمن نجوم ایران- شاخه‌آماتوری بخوانید).

وضعيت افق غرب در شامگاه ۳۱ فروردين

نوشته شده توسط خشایار معروفی در 4:6 بعد از ظهر

كسوف و خسوف چگونه رخ مي‌دهند؟

همان‌طور كه مي‌دانيد اجسام اطراف ما دو حالت دارند. يا منير هستنيد و از خود نور ساطح مي‌كنند و يا غيرمنير هستند و نور اجسام منير اطراف خود را منعكس مي‌كنند و از طريق نور آن‌ها سايه توليد مي‌كنند. در فضاي منظومة شمسي، خورشيد پرتو افشاني مي‌كند و اجسام كدري مانند ماه و زمين نور آن را باز تابش مي‌كنند و در خلاف جهت تابش آن سايه نيز توليد مي‌كنند. زمين در مداري بيضي شكل به دور خورشيد مي‌گردد كه از ديد ناظرين بر روي سطح آن به نظر خورشيد در حال چرخش است؛ اين مدار در اصطلاح دايرة‌البروج (دايره انقلاب خورشيدي) نام دارد. ماه نيز در مداري بيضي شكل به دور زمين مي‌گردد. حال در اين صورت اگر ماه از فضاي بين خورشيد و زمين عبور كند سايه ماه بر زمين مي‌افتد و كسوف روي مي‌دهد و اگر زمين در بين ماه و خورشيد قرار گيرد سايه زمين بر ماه مي‌افتد و شاهد يك خسوف خواهيم بود. اما فاصلة زمين از خورشيد آن‌قدر كم است كه ما ابعاد خورشيد را مي‌توانيم تشخيص دهيم. لذا علاوه بر سايه، نيم‌سايه نيز در اطراف ماه و زمين به‌وجود مي‌آيد.

چرا در هر ماه شاهد گرفت نيستيم؟
صفحة مداري ماه و زمين منطبق بر هم نيستند و به اندازه‌ي ۲/۵ درجه با يكديگر فاصله دارند. پس اين دو صفحه در دو نقطه همديگر را قطع مي‌كنند كه در اصطلاح به گره‌هاي صعودي (زماني كه ماه در حال رفتن از جنوب دايرة‌البروج به شمال آن است) و نزولي (زماني كه ماه در حال رفتن از شمال دايرة‌البروج به جنوب آن است) مشهورند. در واقع اگر يكي از گره‌ها در ميان زمين و خورشيد و ماه نيز همزمان در پايان ماه قمري باشد، شاهد يك كسوف خواهيم بود. و همزمان اگر ماه در حالت بدر باشد در گرة مقابل شاهد يك خسوف خواهيم بود. قطر زاويه‌اي ماه و خورشيد در آسمان ۵/۰ درجه قوسي است و حال اگر صفحة مداري ماه بر صفحة مداري زمين منطبق بود يا زاويه‌اي كمتر از نيم‌درجه داشت، آنگاه ما هر ماه شاهد يك خسوف در وسط و يك كسوف در پايان ماه قمري بوديم.
ولي اين گره‌ها به دليل حركت زمين به دور خورشيد جاي ثابتي در آسمان ندارند. در واقع ماه زماني‌كه در مدت ۲۱۲۲۲/۲۷ (ماه گره‌اي) يك دور كامل به گرد مدار خود مي‌چرخد، در اين مدت خورشيد در آسمان زمين تقريباً به اندازه‌ي ۳۰ درجه جابه‌جا شده است و ماه ناچار است كه دو روز ديگر وقت صرف كند تا به خورشيد برسد كه اين مدت به طور متوسط برابر ۵۳۰۵۶/۲۹ (ماه هلالي) است. با توجه به اين مسأله، گره‌هاي ماه از ديد ناظرين بر روي زمين حركت قهقرايي (پس‌رونده) پيدا مي‌كنند و اين گره‌ها هر ماه حدود ۳۰ درجه در آسمان به سمت غرب حركت مي‌كنند. به

وضوح مشخص است كه در عرض گذشت شش ماه گره‌ها دوباره در امتداد زمين و خورشيد قرار مي‌گيرند و تنها كافي است كه ماه در نزديگي يكي از گره‌ها باشد تا حداقل يك كسوف و يك خسوف را شاهد باشيم.

اين نظم در رخ دادن گرفتگي باعث به وجود‌آمدن دوره‌هاي منظمي در تكرار گرفتها مي‌شود. اين دوره‌ها ممكن است كوتاه و يا طولاني باشد. دوره‌هاي كوتاه مدت عبارتند از ۱- دورة رشته‌اي و ۲- دورة ۴۷ ماه قمري. و دوره‌هاي بلند مدت عبارتند از: ۱- دورة ساروس (Saros) و ۲- دورة اينكس (Inex). اين دوره‌ها از نظم كوتاه و طولاني حاصل از حركت گره‌ها ايجاد مي‌شود. حال بهتر است كه با تعدادي از اين دوره‌ها آشنا شويم.

دوره‌ي كوتاه مدت رشته‌اي
اين دوره را در واقع زير مجموعة دروه‌هاي ساروس و اينكس مي‌نامند. اين مجموعه نظمي جالب دارد كه هر شش ماه قمري تكرار مي شود. در واقع اين مجموعه كوتاه‌ترين دوره را براي تكرار گرفتگي بيان مي‌كند. (5 Inex-8 Saros=6)

روز ۸۷۹۴۳۶۵/۱۷۶=۵/۶×۲۱۲۲۲۱/۲۷

روز ۱۸۳۵۳۴/۱۷۷=۶×۵۳۰۵۸۹/۲۹
روز ۳۰۴/۰= ۸۷۹۴۳۶۵/۱۷۶- ۱۸۳۵۳۴/۱۷۷
درجه ۰۲۲/۴=۲۱۲/۲۷÷۳۶۰×۳۰۴/۰

براي مثال در خورشيد‌گرفتگي هر رشته‌ي اين مجموعه با يك كسوف جزئي در يكي از قطبين زمين آغاز مي‌شود و كسوف بعدي در گرة مخالف و در سوي ديگر قطبين زمين كار را ادامه مي‌دهد و هر يك از اين دو گره رفته رفته به استوا نزديكتر شده و پس از عبور از استوا در سوي مخالف قطبين زمين به پايان مي‌رسد. چون در هر گرفت، گره به مقدار ۰۲۲/۴ درجه به سمت شرق حركت مي‌كند پس ديري نمي‌پايد كه با حدود ۸ تا ۹ گرفت، رشته به سرعت تمام مي‌شود و چون حركت گره جلورونده است پس نزديك به اتمام يا بعد از اتمام رشته، دورة بعدي يك ماه زودتر آغاز مي‌شود كه در تقويم قمري به طور واضح مشهود است. در اين جابه‌جايي رشته، ممكن است باعث شود كه در عرض يك ماه دو گرفت داشته باشيم و در واقع چون جايه‌جايي شش ماه بعد در گره مخالف رخ مي‌دهد پس ممكن است در يك سال قمري چهار كسوف يا خسوف رخ دهد. در هر رشته، معمولاَ ابتدا با چند كسوف غير مركزي (جزئي و نيمسايه‌اي) آغاز مي‌شود و سپس رشته به طرف كسوف‌هاي مركزي (كلي و حلقوي) پيش مي‌رود و سپس رشته با چند كسوف غير مركزي پايان مي‌يابد. حتي اگر در آغاز و پايان رشته شاهد كسوف مركزي باشيم آن كسوف در قطبين زمين رخ مي‌دهد. در جدول زير حركت رشته‌اي را در دوره‌هاي ساروسي مشاهده مي‌كنيد.
ساروس‌هاي پير در بالا، ساروس‌هاي ميان‌سال در وسط و ساروس‌هاي جوان در پايين جدول قرار دارند. جال‌است بدانيد كه با گذشت ۵ رشته يك دورة ساروس تكرار مي‌شود.

دوره‌ي بلند‌مدت ساروس: در دوره‌ي ساروس بعد از سپري شدن ۲۲۳ ماه قمري و ۲۴۲ ماه گره‌اي، گره‌ي صعودي و نزولي تقريباً در مكان سابق خود در فضا قرار مي‌گيرند.
روز ۳۵۷/۶۵۸۵=۲۴۲×۲۱۲۲۲۱/۲۷

روز ۳۲۱/۶۵۸۵=۲۲۳×۵۳۰۵۸۹/۲۹
روز ۰۳۶/۰= ۳۲۲/۶۵۸۵- ۳۵۷/۶۵۸۵
درجه ۴۷۸/۰=۲۱۲/۲۷÷۳۶۰×۰۳۵/۰

در واقع در يك دوره‌ي ساروسي كه ۰۳/۱۸ سال شمسي (تقريباً ۱۸ سال و ۱۰ يا ۱۱ روز و ۸ ساعت) طول مي‌كشد، خط گره به دليل پيشي گرفتن ماه گره‌اي از ماه هلالي با اختلاف ۴۷۸/۰ درجه به سمت شرق جابه‌جا مي‌شود و با اختلاف ۸ ساعت، باعث جابه‌جايي ۱۲۰ درجه‌اي مسير گرفت به سمت غرب بر روي زمين مي‌شود. در يك دوره‌ي ساروسي مربوط به كسوف، اگر ماه در گره‌ي صعودي باشد كسوف از قطب جنوب زمين با چند كسوف جزئي كار خود را آغاز مي‌كند و بعد از گذشت ۶۹ تا ۸۳ گرفت در قطب شمال زمين كار خود را به پايان مي‌رساند و متعاقباً در گره‌ي نزولي برعكس اين حالت رخ مي‌دهد و با اين حساب هر دوره ساروسي تقريباً عمري بين ۱۲۰۰ تا ۱۵۰۰ سال دارد. براي نمونه در تصوير زير دوره‌ي ساروس ۱۳۹ (كسوف ۰۹ فروردين ۱۳۸۵ از اين چرخه است) را مشاهد مي‌كنيد كه گرفت‌هاي مركزي آن، چگونه طي ۱۲۶۲سال كره‌ي خاكي ما را در مي‌نوردد.

دوره‌ي بلند‌مدت اينكس: اين دوره در قبال دوره‌ي ساروس از شهرت بسيار پايين اما از دقت بيشتري برخوردار است و توسط «ون دنبرگ» كشف شده است و برتري آن اين است كه هر دو گره‌ي صعودي و نزولي را پوشش مي‌دهد. اين دوره بعد از سپري شدن ۳۵۸ ماه قمري و ۵/۳۸۸ ماه گره‌اي يكي در ميان در دو گره‌ي متفاوت روي مي‌دهد.

روز ۹۴۸/۱۰۵۷۱=۵/۳۸۸×۲۱۲۲۲۱/۲۷
روز ۹۵۱/۱۰۵۷۱=۳۵۸×۵۳۰۵۸۹/۲۹
روز ۰۰۳/۰= ۹۴۸/۱۰۵۷۱- ۹۵۱/۱۰۵۷۱
درجه ۰۴۰/۰=۲۱۲/۲۷÷۳۶۰×۰۰۳/۰

در واقع بر عكس دوره‌ي ساروس هر كسوف در اين رشته به اندازه‌ي ۰۴۰/۰ به سمت شرق جابه‌جا مي‌شود (حالت پيش‌رونده). اين مقدار برابر ۹۴۵/۲۸ سال شمسي (۲۸ سال و ۳۴۴ روز و تقريباً ۲۳ ساعت) است. در يك دوره‌ي اينكس كسوف‌ها دقيقاً يكي در ميان در دو قطب مخالف زمين تكرار مي‌شوند. در واقع اين مجموعه از ابتدا از قطبين زمين با حدود ۱۴۰ كسوف جزئي آغاز مي‌شود و پس از حركت به سمت استوا و مركزي شدن كسوف، در حدود ۲۵۰ كسوف به سمت استوا روي مي‌دهد و پس از آن، مجموعه با ۲۵۰ كسوف مركزي ديگر دوباره به سمت قطبين بر مي‌گردد و سپس دوباره به سمت استوا تغيير مسير داده و با ۱۴۰ كسوف جزئي به پايان مي‌رسد. به دليل حركت بسيار آهستة گره‌هاي اين چرخه (۰۴۰/۰ درجه) در هر دوره، تناوب فوق به قدري وسيع است كه مي‌تواند بسياري از دوره‌هاي ساروسي را در خود جاي دهد. در مجموع دوره‌ي اينكس مي‌تواند حاوي ۷۸۰ كسوف باشد كه عمري بالغ بر ۲۳ هزار سال خواهد داشت! در جدول زير كه توسط «ون دنبرگ» تهيه شده در ستون‌هاي عمودي دوره‌هاي ساروس و در ستون‌هاي افقي دوره‌هاي اينكس قرار دارد. با دو خط وصل شده نيز مي‌توانيد دورة رشته‌اي را در اين جدول بيابيد.
«ون دنبرگ» در تحقيقات خود متوجه شد كه به طور متوسط ابتداي هر دوره‌ي اينكس (هر ۲۹ سال يك‌بار) يك ساروس جديد شكل مي‌گيرد.

دورة رشته‌اي در گرفت‌هاي ماه به چه شکل است؟
در يك دوره‌ي رشته‌اي، نظم حاصل از روي‌داد خسوف در هر ۶ ماه قمري ملاك قرار مي‌گيرد. در اين دوره به دليل حركت قهقرايي (بازگشتي) گره‌هاي ماه بر روي دايرة‌ابروج كه دليل آن فاصله‌ي به وجود آمده در ماه گره‌اي و ماه قمري كه معادل ۳۰ درجه در هر ماه است، شرايط روي‌داد خسوف هر شش ماه فراهم مي‌شود. لذا هر شش ماه بايد انتظار روي‌داد يك خسوف را داشته باشيم. ولي اين چرخش دقيق نيست و در هر دوره، گره‌‌هاي صعودي و نزولي بر روي نيمسايه و سايه‌ي زمين حركت

ي پيش‌رونده دارند. يك رشته زماني آغاز مي‌شود كه گره‌ي ماه در ابتداي رشته باشد و معمولاً آغاز رشته اغلب با يك خسوف نيمسايه‌اي و در مواردي با خسوف جزئي است. سپس هر دو گره وارد مراحل مركزي خسوف مي‌شوند و در مركز رشته فقط خسوف كلي رخ مي‌دهد. در ادامه، گره‌ها به سمت خارج سايه پيش‌روي مي‌كنند تا جايي كه با رخ‌دادن چند خسوف ديگر كه اكثر آن‌ها جزئي و نيمسايه‌اي هستند رشته پايان مي‌يابد و دو گره ماه قبل وارد ميدان مي‌شوند و رشته‌ي جديد كار خود را آغاز مي‌كند. در واقع دليل عقب‌گرد خسوف‌ها در تقويم قمري را به همين علت شاهد هستيم. با اين حساب در يك رشته‌ي‌ ماه‌گرفتگي، حداقل ۸ و حداكثر ۹ خسوف رخ مي‌دهد.
علي‌رغم تصور ما در خسوف نيز مانند كسوف طي يكسال شاهد حداقل ۲ و حداكثر ۵ خسوف هستيم. آخرين باري كه ۵ خسوف در يكسال روي داده است به سال ۱۸۷۹ ميلادي باز مي‌گردد و در اين سال ۴ خسوف نيمسايه‌اي به همراه يك خسوف جزئي مهمان آسمان شب بوده است. چنين اتفاقي تا قرن بيست و دوم و سال ۲۱۳۲ ميلادي تكرار نخواهد شد. آخرين باري كه ۴ خسوف رخ داده است به سال ۱۹۹۱ ميلادي باز مي‌گردد و تا سال ۲۰۲۰ ميلادي نيز شاهد چنين رويدادي نخواهيم بود.
در جدول رشته‌اي، مركز رشته با رنگ زرد مشخص شده است. در مركز رشته همواره خسوف كلي روي مي‌دهد و نكتة قابل توجه در خسوف‌هاي بلند مدت، فرد بودن رشته است. مانند خسوف ۲۶ تير ۱۳۷۹ كه طولاني‌ترين خسوف كلي قرن گذشته را به خود اختصاص داد. اگر رشته زوج باشد معمولاً يكي از خسوف‌هاي دو رديف، بيشترين مدت خسوف كلي را در رشته به خود اختصاص مي‌دهد.

دورة ساروسي در گرفت‌هاي ماه چگونه رخ مي‌دهد؟
در بررسي دورهاي حاضر ساروس در خسوف به اين نتيجه مي‌رسيم كه چرخه با حداقل ۷ و حداكثر ۲۴ خسوف نيمسايه‌اي آغاز مي‌شود. اگر قطر نيمسايه به حدي باشد كه ماه بتواند به‌طور كامل درون آن قرار گيرد آن‌گاه در نوع نادرتر خسوف نيمسايه‌اي، ماه به‌طور كامل وارد نيمسايه مي‌شود. سپس ماه در چرخه‌ي ساروسي رفته رفته به سمت سايه پيش روي مي‌كند و تا زماني كه ماه به‌طور كامل وارد سايه نشده، حداقل ۶ و حداكثر ۲۳ خسوف جزئي رخ مي‌دهد تا خسوف‌هاي كلي آغاز شود. سپس ماه درون سايه قرار مي‌گيرد و بسته به قطر سايه و ميزان حركت گره‌ها در هر دوره‌ي ساروسي، حداقل ۱۱ و حداكثر ۲۹ عدد خسوف كلي رخ مي‌دهد. سپس چرخه به سمت خسوف جزئي و خسوف نيمسايه‌اي پيش مي‌رود و پايان مي‌يابد. تعداد خسوف در يك چرخه‌ي ساروسي بين ۷۱ تا ۸۴ عدد است و عمر چرخه نيز بين حداقل ۱۱/۱۲۶۲ سال و حداكثر ۵/۱۴۹۶سال به طول مي‌انجامد. اما به راستي كداميك از انواع خسوف‌ها نادرتر رخ مي‌دهد. در بررسي انجام شده بر روي ۵ هزار سال ماه گرفتگي به اين نتيجه مي‌رسيم كه علي‌رغم تصورات ما خسوف كلي با ۸۷/۲۸ درصد كمترين رخداد و خسوف نيمسايه‌اي با ۵۹/۳۶ درصد بيشترين رخداد را به خود اختصاص مي‌دهد. اين تفاوت‌ها چشمگير نيست و طي قرن‌هاي مختلف، سهم هر يك از خسوف‌ها اعم از نيمسايه‌اي، جزئي و كلي با يكديگر متفاوت است. در هر قرن نيز به‌طور متوسط ۷۸/۲۳۸ خسوف رخ مي‌دهد. در قرن حاظر اين مقدار ۲۳۰ عدد (۸۷ نيمسايه‌اي، ۵۸ جزئي و ۸۵ كلي) است كه از حد ميانگين پايين‌تر است.

چند نوع كسوف روي مي‌دهد؟
گرفت در ساير سيارات منظومة شمسي كه اقماري در اختيار دارند همواره رخ مي‌دهد. ولي يا آن‌قدر قرص قمر از خورشيد كوچكتر است كه نمي‌تواند آن را بپوشاند و يا آن‌قدر بزرگ است كه علاوه بر خورشيد، جو آن را نيز بپوشانند. اما بر روي زمين همه چيز از يك تصادف جالب و نادر آغاز مي‌شود. خورشيد در حدود ۴۰۰ برابر از ماه بزرگتر است و در عين حال ۴۰۰ برابر از ماه به زمين دورتر. پس از ديد ناظرين زميني قطر ظاهري ماه و خورشيد در آسمان هم اندازه به‌نظر مي‌رسد.
اما اين پايان كار نيست. چون ماه و زمين در مداري بيضي شكل به گرد خورشيد مي‌گردند و تغيير اين فواصل باعث افزايش و كاهش قطر ظاهري ماه و خورشيد در آسمان زمين مي‌گردند. به جدول زير دقت كنيد.

نسبت قرص خورشيد به ماه 691/400= (قطر ماه) 3474× (قطر خورشيد) 1392000
اندازه	اوج فاصله‌ي ماه از زمين	اندازه	متوسط فاصله‌ي ماه از زمين	اندازه	حضيض فاصله‌ي ماه از زمين	فاصله‌ي زمين از خورشيد	ماه
446/361	406700	414/382	384400	189/402	365500	147000000	دي
593/367		918/388		029/409		149000000	فروردين- مهر
740/373		421/395		869/415		152000000	تير

همان‌طور كه ملاحظه مي‌كنيد در فواصل مختلفي كه ماه از زمين و زمين از خورشيد دارد، حالات متفاوتي روي مي‌دهد. اگر قطر ماه و خورشيد با يكديگر برابر يا قطر ماه بزرگتر باشد در اين صورت كسوف كلي رخ مي‌دهد. همان‌طور كه در جدول بالا مي‌بينيد بهترين زمان براي ديدن كسوف كلي زماني است كه ماه و زمين هر دو در حضيض فاصله‌ي خود قرار داشته باشند. آنگاه كافي است تا كسوف از ناحيه استوا عبور كند تا شاهد ۰۷ دقيقه و ۳۱ ثانيه كسوف كلي باشيم. در كسوف كلي محيط پيرامون ما تاريك مي‌شود و گويي شب فرا رسيده است. خورشيد فروزان كاملاً تاريك شده و تاج خورشيد كه در نور مرئي خورشيد ديده نمي‌شود بر گرد آن پديدار مي‌گردد. ثانيه‌هايي قبل و بعد از كسوف نيز دانه‌هاي بيلي كه

حاصل تابش خورشيد از پشت دهانه‌ها و كوه‌هاي ناهموار ماه است پديدار مي‌گردند و منظره‌اي به يادماندني به جا مي‌گذارند. اگر قرص ماه از خورشيد كوچكتر باشد ديگر نمي‌تواند آن را بپوشاند و ناچار است سطح خورشيد را طي طريق (ترانزيت) كند كه در بهترين حالت حلقه‌اي از خورشيد بر گرد ماه مي‌ماند. به اين شكل از كسوف، حلقوي گويند. اگر زمين در حضيض و ماه در اوج مداري خود باشند، آنگاه حلقه‌ي بسيار كلفتي از خورشيد تشكيل مي‌شود. در اين صورت كسوف حلقوي با بيشينه‌اي معادل ۱۲ دقيقه و ۳۰ ثانيه اتفاق مي‌افتد. در كسوف حلقوي بروز هلال نادر خورشيد از زيبايي‌هاي آن محسوب مي‌شود.
حال اگر قطر ماه و خورشيد خيلي نزديك به هم باشد آن‌گاه اين انحناي زمين است كه با دور‌شدن و نزديك شدن سايه ماه به زمين باعث ايجاد يك كسوف مخلوط كلي- حلقوي مي‌شود. در اين حالت در ابتدا و انتهاي مسير، ماه نمي‌تواند قرص خورشيد را بپوشاند و شاهد كسوف حلقوي خواهيم بود. ولي در وسط مسير قطر ماه كمي بزرگتر شده و ثانيه‌هايي خورشيد را در پس خود پنهان مي‌كند. در مسير حلقوي، به دليل هم‌اندازه بودن سطح ماه و خورشيد دانه‌هاي بيلي به وفور ديده مي‌شود. در مسير كلي نيز به دليل كوچك بودن مخروط سايه، هوا بسيار روشنتر از كسوف‌هاي كلي ديگر است و ممكن است به دليل هم اندازه بودن سطح ماه و خورشيد

شاهد پديده‌ي نادر دو حلقه‌ي الماس باشيم.در واقع كسوف كلي حلقوي در يك چرخه‌ي ساروسي باعث تغيير نوع كسوف در ادامه‌ي دوره مي‌شود كه بسته به نوع چرخه كه فاصلة ماه از زمين در حال كاهش باشد و يا افزايش از حلقوي به كلي و از كلي به حلقوي تغيير مي‌يابد.
نوع چهارم كسوف‌ها جزئي است. كسوف جزئي در حالتي رخ مي‌دهد كه مخروط سايه در فضا قرار دارد و تنها نيمسايه است كه به زمين مي‌رسد. در اين حالت تمام مناطق واقع در مسير كسوف شاهد يك كسوف جزئي هستند و هر چه زمين به مخروط سايه معلق در فضا نزديك‌تر باشند، درصد پوشيدگي بيشتري از ماه (كه در قطبين زمين قرار دارد) را شاهد خواهيم بود. البته نيمسايه ماه در هر سه كسوف قبلي كه توضيح داده شد نيز وجود دارد و باعث كسوف جزئي مي‌شود و مناطقي كه در مخروط سايه قرار ندارند كسوف را به صورت جزئي خواهند ديد.

چند نوع خسوف روي مي‌دهد؟

همان‌طور كه در قسمت‌هاي قبل ذكر شد، پديده‌ي خسوف يا ماه گرفتگي زماني رخ مي‌دهد كه ماه از نيمسايه يا سايه‌ي زمين عبور كند. در اين حالت بسته به نوع عبور ماه سه نوع خسوف رخ مي‌دهد. اگر قسمت يا تمام ماه وارد نيمسايه زمين شود، خسوف نيمسايه‌اي روي مي‌دهد كه در اين حالت تنها از درخشندگي ماه مقداري كاسته مي‌شود. غلظت نيمسايه از خارج به داخل افزايش مي‌يابد، لذا هر چه ماه بيشتر وارد نيمسايه شود، مقدار كاسته‌شدن نور ماه (مانند خسوف ۲۴ اسفند ۱۳۸۴) بارزتر خواهد بود.
نوع ديگر خسوف، به شكل جزئي روي مي‌دهد. در خسوف جزئي، ماه ابتدا وارد نيمسايه شده، ولي قسمتي از ماه وارد سايه‌ي زمين مي‌شود. در خسوف جزئي ماه بيشتر از ساير مواقع در لبه‌هاي سايه‌ي زمين حركت مي‌كند و فرصت بيشتري را براي بررسي مقدار غلظت جو زمين بر روي ماه فراهم مي‌آورد.
نوع آخر خسوف به صورت كلي روي مي‌دهد. در اين حالت تمام قرص ماه پس از ورود به نيمسايه به سايه نيز وارد مي‌شود. به علت وجود جو در اطراف زمين، انكسار نور قرمز خورشيد در جو زمين در امواج بلند به سطح ماه مي‌رسد و باعث روشن‌ و قرمز بودن ماه در حين خسوف كلي مي‌شود. ولي ماه در حين چند گرفت كلي رنگ مشابهي ندارد و عواملي همچون ميزان غبار موجود در جو و نحوه‌ي عبور ماه از درون سايه و همچنين قرار‌گيري ماه در اوج و حضيض باعث تيره‌تر يا روشن‌تر شدن ماه در حين گرفت كلي مي‌شود.

اگر نظري به آن‌چه گذشته اندازيم، خواهيد ديد كه طي يك‌سال و نيم گذشته در اتفاقي نادر، اكثر گرفت‌هاي ماه و خورشيد در ايران قابل مشاهد بوده است و در آخرين روزهاي سال ۱۳۸۵ دو گرفت از اين مجموعة زيبا كه مشاهد مي‌كنيد باقي مانده است.

بررسي خسوف كلي۱۲-۱۳ اسفند ۱۳۸۵
براي پي‌بردن به اهميت خسوف فوق لازم است تا با خسوف‌هاي آينده در ايران مقداري آشنا شويم. آخرين خسوف كلي كه در ايران تمام مراحل آن ديده شده به ۱۵ ارديبهشت ۱۳۸۳ باز مي‌گردد. حال با گذشت ۱۰۳۳ روز بار ديگر فرصتي پيش مي‌آيد تا بار ديگر به تماشاي تمام مراحل خسوف كلي در ايران بنشينيم. اين مسأله در كنار رصد انواع خسوف طي يكسال گذشته جلوة زيبايي به رصد آن مي‌بخشد. اين در صورتي است كه در يك انتظار طولاني بايد تا ۲۵ خرداد ۱۳۹۰ صبر كنيم تا شاهد يك خسوف جذاب و البته با گرفت كلي طولاني باشيم كه تمام مراحل آن از ايران ديده شود. حتي بعد از سال ۱۳۹۰ بايد انتظار طولاني‌تري را تا سال ۱۳۹۷ براي رصد خسوف كلي ديگري باشيم! پس ملاحظه مي‌كنيد كه رصد خسوف فوق بسيار حائز اهميت است.

اهميت ديگر اين خسوف طولاني بودن كل گرفت است. بعد از خسوف بسيار طولاني ۲۶ تير ۱۳۷۹ اين خسوف از معدود خسوف‌هايي خواهد بود كه مجموع تمام مراحل ورود و خروج ماه به نيمسايه و سايه بيش از ۶ ساعت مي‌رسد.
خسوف ۱۲-۱۳ اسفند ۱۳۸۵ عضو ساروس ۱۲۳ است. اين ساروس از حالت ميانسالي خود گذشته و با سه خسوف كلي ديگر، خسوف‌هاي جزئي آغاز مي‌شود. يعني طي ۳

دوره ساروسي ديگر، دائماً از ميزان مدت زمان گرفت كلي كم مي‌شود و ماه رفته رفته به شمال سايه زمين نزديك مي‌شود تا ديگر شاهد خسوف جزئي در اين دوره باشيم. خسوف قبلي اين دوره در تاريخ ۲۰ فوريه ۱۹۸۹ رخ داد كه آن خسوف با طلوع ماه بعد از شروع خسوف جزئي در تمام ايران ديده شده است. جدول زير اطلاعات جامع‌تري از اين

دوره ساروسي و همچنين اطلاعات عمومي خسوف فوق را به شما نشان مي‌دهد.

در دياگرام زير، ورود و خروج ماه به نيمسايه و سايه زمين از ديد ناظر واقع بر روي دايره انقلاب خورشيدي به تصوير كشيده شده است. همان طور که می بینید، تمام مراحل این خسوف زیبا در تمام ایران دیده می شود (به‌جز گوشة كوچكي از جنوب شرقي ايران) ولی این خسوف در سایر کشورها چه وضعیتی دارد؟ بهتر است تا به تصویر پايين راست توجه کنید.
در واقع اگر در منطقة زرد باشيد، تمام مراحل خسوف را خواهيد ديد ولي اگر در منطقة نارنجي باشيد فقط قسمتي از خسوف سايه‌اي را در هنگام طلوع يا غروب ماه شاهد خواهيد بود. اگر هم در منطقة صورتي باشيد فقط شاهد خسوف نيمسايه‌اي در هنگام طلوع يا غروب ماه هستيد و اگر هم در منطقة مشخص شده با رنگ زرشكي باشيد نمي‌توانيد هيچ‌كدام از مراحل خسوف را مشاهده كنيد.

ماه هنگام خسوف در صورت فلكي اسد قرار دارد و سياره زحل در نزديكي ماه خود نمايي مي‌كند. اما ما بار ديگر در زمان خسوف كلي شاهد يك اختفاي ستاره‌اي خواهيم بود. ستاره‌اي كه اختفاي آن با ماه در زمان بدر با ابزارهاي قوي قابل تشخيص است. ولي دست تقدير نور ماه را به‌قدري كاهش داده تا به راحتي شاهد اين اختفا باشيم. ستارة Y۵۶ صورت فلكي اسد با قدر ۹/۵ در ساعت ۰۳:۱۰ در پشت ماه قرمز پنهان شده و در ساعت ۰۳:۵۴ در حالي كه قسمتي از ماه از سايه زمين خارج شده، از قسمت تاريك ماه كه هنوز در سايه قرار دارد، خارج خواهد شد.

چه پروژه‌هايي در زمان خسوف قابل انجام است؟
اولين و ساده‌ترين نوع آن تعيين رنگ ماه در زمان خسوف است. همان‌طور كه اشاره شد عبور امواج بلند از جو زمين در هنگام خسوف كلي به سطح ماه مي‌رسد و باعث قرمز شدن رنگ ماه در هنگام خسوف كلي مي‌شود. ولي سه عامل در تعيين رنگ خسوف نقشي اساسي دارند.
۱- ميزان ابر و غبار موجود در جو زمين ۲- فاصلة ماه از زمين ۳- فاصلة ماه از مركز سايه
«آندره دانژون» اخترشناس فرانسوي قرن بيستم، ۵ نوع رنگ را با توجه به عوامل بالا براي خسوف كلي پيش‌بيني كرد كه به مقياس دانژون شهرت يافت. در واقع اين رنگ‌ها هر كدام بر اساس سه عامل فوق ممكن است به‌طور جداگانه در هر خسوف رخ دهد.

L=۰: به معني خسوفي بسيار تيره كه در آن قرص ماه تقريباً ناپديد مي‌شود به خصوص در وسط كليت
L=۱: به معني خسوفي تيره كه قرص ماه به رنگ خاكستري يا قهوه‌اي در مي‌آيد و جزئيات روي آن به زحمت ديده مي‌شود
L=۲: به معني خسوفي به رنگ سرخ جگري كه بخش مركزي سايه زمين بسيار تيره و قسمت‌هاي بيروني آن به نسبت روشن‌تر است
L=۳: به معني خسوفي است به رنگ قرمز آجري كه حاشيه سايه در اين حالت بسيار روشن و به رنگ زرد است
L=۴: به معني خسوفي به رنگ سرخ مسي و يا نارنجي كه حاشيه سايه در اين حالت بسيار روشن بوده و ته رنگ آبي دارد.

حال شما مي‌توانيد در زمان اوج خسوف كلي ببينيد كه ماه به كداميك از رنگ‌هاي فوق در خواهد آمد و سپس مقياس دانژون را با چشم غير‌مسلح تعيين كنيد. در خسوف امسال فاصلة ما از زمين برابر ۴۰۲۲۰۸ كيلومتر و فاصلة مركز ماه از مركز سايه در لحظة اوج گرفت كه با گاما بيان مي‌شود، برابر ۳۱۷۴/۰ درجه است. حدس اوليه به ما مي‌گويد كه اين مقياس بر اساس گرفت‌هاي قبلي و استفاده از دو عامل فوق بايد بين L=۳ و L=۴ باشد. مسلم است كه شرايط جوي كه عامل اصلي هستند تأثير نهايي را خواهد گذاشت.
از ديگر پروژه‌هاي معروفي كه مي‌توان اجرا كرد، ثبت زماني برخورد ساية زمين با دهانه‌هاي معروف سطح ماه است كه اين خود پروژه‌اي جالب و جذاب است و شما مي‌توانيد بر تجارب رصدي خود اضافه كنيد. توجه داشته باشيد كه موفقيت اين پروژه علاوه بر رصدگاه مناسب به دور از

اغتشاشات جوي بايد با يك دستگاه تلسكوپ مناسب كه دهانه‌هاي ماه به وضوح در آن مشخص باشد انجام شود. براي اجراي اين پروژه كافي است تا تعدادي از دهانه‌هاي معروف ماه را با استفاده از نقشه‌ها و نرم‌افزارهاي مرتبط با ماه شناسايي كنيد و آن‌ها را به ترتيب عبور سايه زمين فهرست كنيد و ۴ نوع برخورد سايه را براي آن‌ها در نظر بگيريد. برخورد اول: مماس شدن سايه زمين با لبة شرقي دهانه، برخورد دوم: مماس شدن سايه زمين با لبة غربي ماه كه هر دوي اين برخوردها در مرحلة اول خسوف جزئي رخ مي‌دهد. و در مرحلة دوم خسوف جزئي نيز به همنين منوال است و برخورد ۳ و ۴ اتفاق مي‌افتد. دهانه ممكن است كوجك باشد و برخوردها زود رخ دهد و ممكن است آن‌قدر بزرگ باشند كه بين برخورد اول و دوم يا سوم و چهارم چند دقيقه به‌طول انجامد. براي مثال به ثبت اين پروژه در خسوف ۱۶ شهريور ۱۳۸۵ دقت كنيد.

فهرست ثبت زمان برخوردها در خسوف جزئي 16 شهريور 1385
شماره	نام دهانه	طول جغرافيايي	عرض جغرافيايي	ورود به سايه		خروج از سايه
شماره	نام دهانه	طول جغرافيايي	عرض جغرافيايي	برخورد اول	برخورد دوم	برخورد سوم	برخورد چهارم
1	PYTHAGORAS	-63.0	63.5	----	21:40	----	----
2	CARPENTER	-51.7	69.6	----	----	----	22:43
3	PHILOLAUS	-32.9	72.3	----	----	----	----
4	ANAXGORAS	-09.3	73.5	----	----	----	----
5	EPIGENES	-04.9	67.6	----	----	----	----
6	TIMAEUS	-00.6	62.9	----	----	----	----
7	HARPALUS	-43.7	52.7	21:45	----	----	----
8	BOUGUER	-35.9	52.4	----	----	----	----
9	LA CONDAMINE	-28.3	53.5	----	----	----	----
10	BIANCHINI W	-33.7	48.5	----	----	----	22:29
11	MAUPERTUIS	-27.4	49.6	----	21:51	----	----
12	PLATO	-09.3	51.6	21:52	21:55	22:39	22:43
13	CMAYER	17.2	63.3	----	21:49	----	----
14	ARISTOTELES	17.3	50.2	21:57	22:00	----	----
15	EUDOXUS	16.3	44.3	22:03	----	----	22:46
16	BURG	28.2	45.0	22:06	----	----	22:56
17	HERCULES	39.1	46.8	22:06	----	----	22:58
18	ATLAS	44.4	46.8	----	----	----	22:59
19	ENDYMION	56.6	53.7	----	----	23:03	23:06
20	MERCURIUS	66.2	46.6	----	----	23:04	----

در پايان مي‌توانيد در يك فهرست جداگانه ميانگين برخورد اول و دم يا سوم و چهارم را بگيريد تا زمان ورود سايه زمين به مركز دهانه مشخص گردد. هر چه دقت در ثبت برخوردها زياد باشد، اين ميانگين دقيق‌تر خواهد بود.
البته پروژه‌هاي جذاب ديگري را نيز مي‌توان در زمان خسوف انجام داد. از جمله تعيين حد قدر آسمان و ماه در زمان خسوف كلي و همچنين پروژه‌هاي زيباي عكاسي از اين پديدة زيبا كه مي‌تواند هر كدام با يك ابتكاري از طرف شما همراه باشد.

نوشته شده توسط خشایار معروفی در 1:44 بعد از ظهر